Dodenherdenking Park Valkenberg 2026

Deze tekst kan afwijken van de daadwerkelijke speech die burgemeester Paul Depla gaf. Hierbij geldt het gesproken woord.

Beste mensen, beste vertegenwoordigers van de Poolse veteranen. Beste vertegenwoordigers van de Bredase Veteranen. Beste jongens en meisjes.

Fijn dat u hier allemaal bent gekomen. Op deze bijzondere plek bij het standbeeld ter nagedachtenis van de Bredanaars die in mei 1940 vluchtten voor oorlog en geweld. Op zoek naar veiligheid. Voor henzelf en voor hun kinderen.

We herdenken op 4 mei alle slachtoffers die gevallen zijn door de gruweldaden in de Tweede Wereldoorlog. En we herdenken alle militaire slachtoffers die na de Tweede Wereldoorlog zijn gesneuveld toen zij op stonden om vrede, vrijheid en stabiliteit te realiseren. Vaak ver van huis. Ver van hun naasten en geliefden.

4 mei is een bijzondere dag. We zeggen eensgezind “Nooit meer”. Een eensgezindheid die goed voelt. Want in de huidige tijd is die eensgezindheid een schaars goed geworden. Tegenstellingen lijken de boventoon te voeren. Groepen staan tegenover elkaar. Of worden tegen elkaar opgezet, aangespoord door dirigenten die belang hebben bij de symfonie van onvrede, zoals zo treffend beschreven door de politicologe Catherine de Vries.

Een symfonie die zorgt voor angst. Kan ik in de huidige tijd nog wel openlijk zijn, wie ik wil zijn. Durf ik nog met een keppeltje de straat op. Mag ik nog wel opkomen voor de ander die in nood zit. Kan ik ongestoord met mijn geliefde hand in hand in het Valkenberg lopen. Mag ik nog wel geloven wat ik wil geloven. Ben ik nog wel welkom hier in Nederland, het land waar ook mijn wieg heeft gestaan?

Deze angsten worden  versterkt door haat, intimidaties en geweld. Steeds openlijker, Steeds brutaler. Steeds heftiger. Een onwelgevallige mening leidt al snel tot een stroom aan (digitale) doodsbedreigingen. Zondebokpolitiek maakt van bepaalde bevolkingsgroepen een gemakkelijk mikpunt van haat. Monumenten worden beklad. Stadhuizen en theaters bekogeld. Politici en bestuurders geïntimideerd en bedreigd. Hulpverleners aangevallen met vuurwerk, tegels en brandbommen

In zo’n tijd is het belangrijk om het andere geluid te laten horen. Het geluid van hoop en saamhorigheid. Want juist op 4 mei herinneren we ons goed waartoe de symfonie van angst, haat en onvrede kan leiden. Dat leert ons de geschiedenis.

We staan stil bij al de verschillende groepen die gruwelijk vermoord zijn alleen maar omdat ze waren wie ze waren. Joden, Sinti en Roma, homo’s en politieke tegenstanders van het nazi-regime.

Vandaag zeggen we “Nooit Meer”. “Nooit Meer” die gruweldaden van de Tweede Wereldoorlog. Gruweldaden die niet van het ene op het andere moment ontstonden. Maar hun oorsprong vonden in het opstoken van onvrede. In het dirigeren van de symfonie van haat. Door het uitvergroten van tegenstellingen. En het ontmenselijken van hele bevolkingsgroepen.

“Nooit Meer”. Dat lukt alleen als we bereid zijn te leren van de geschiedenis. Zodat we nooit meer dezelfde fouten zouden maken als toen. Dus moeten we vragen stellen. Om van het onbegrijpelijke, het onvoorstelbare te leren. Hoe konden Hitler en Mussolini de democratie democratisch om zeep helpen? Hoe waren ze in staat een klimaat te schapen waarin hele bevolkingsgroepen werden ontmenselijkt? Hoe lukten het hen om van een groot deel van de wereld een oorlogsgebied te maken?

Het stellen van deze vragen had lange tijd een geruststellend karakter. Want zo ver zou het toch nooit meer komen? De barbaarse tijd van oorlog, geweld, haat en onderdrukking hadden we toch definitief achter ons gelaten? Vrede, vrijheid en democratie waren toch onomstreden het fundament van onze moderne samenleving? We hadden toch een internationale rechtsorde die ervoor zorgt dat diplomatie en het recht van de regels het winnen van geweld en  het recht van de sterkste? We respecteerden toch allemaal de fundamenten van de democratische rechtsstaat?

Lange tijd konden we dit met droge ogen zeggen. We konden leren van een geschiedenis die nooit meer terug zou keren. Die zekerheid zijn we kwijt. Tijden zijn veranderd. Vrede is allerminst zeker. We lijken steeds meer overgeleverd aan de grillen van enkele mondiale machthebbers. Bruut geweld van Rusland zorgt al 4 jaar lang voor oorlog in Oekraïne. En ook het Midden-Oosten staat in brand. Waarbij steeds meer landen in een steeds grotere oorlog worden gezogen.

Oorlog is niet iets meer van ver weg en lang geleden. Vrede is geen zekerheid. En ook de democratie blijkt minder robuust dan we altijd gedacht en gehoopt hebben. Natuurlijk, in theorie zijn de fundamenten van de democratische rechtsstaat onomstreden. De scheiding der machten. De vrijheid van meningsuiting. Een vrije pers. Een onafhankelijke wetenschap. Omdat iedereen ooit zelf een minderheid kan zijn. En dan is het belangrijk dat je dan ook zeker kunt zijn van je vrijheid.

Natuurlijk, in theorie staan de fundamenten van de democratische rechtsstaat fier overeind. Maar de praktijk van alledag is minder rooskleurig. In steeds meer landen wordt de democratie ondermijnd. Niet met één grote klap. Maar stapje voor stapje. Waardoor je pas na verloop van tijd realiseert dat de democratie is uitgehold.

Een democratische rechtsstaat afbreken, is niet zo moeilijk. Het herstel is, zoals ook in Polen zichtbaar is, veel minder eenvoudig. Dus laten we samen opstaan om onze democratische rechtsorde te beschermen.

Ook, of vooral juist, als het lastig voor jezelf is omdat een rechter een uitspraak heeft gedaan die negatief uitpakt. Als er een demonstratie wordt georganiseerd waar je het juist niet mee eens bent. Als er een mening wordt verkondigd die haaks staat op de jouwe. Als media vervelende stukken publiceren. Of wetenschap onderzoeksresultaten presenteert die jou niet wel gevallig zijn.

Sta je ook dan pal voor die pijlers van onze democratische rechtsstaat?

Opkomen voor de democratische rechtstaat als het gaat over het aanspreken van de ander. Dat alleen is niet voldoende. Spreek je ook jezelf en de groepen waar je mee verwant voelt, aan? Want de democratische rechtsstaat verdraagt geen dubbele standaarden.

Opkomen voor de rechten van de ander. Het is niet gemakkelijk. Zeker niet in een tijd waarin internationaal de spanningen toenemen. En de schaduw van die internationale spanningen ook zichtbaar is in onze samenleving.

Het vergt lef en moed. En de geschiedenis leert dat opkomen voor democratie, vrede en vrijheid niet gratis is. Willen we ze verdedigen, dan zijn offers en grootschalige investeringen broodnodig.

We denken dan vaak gelijk aan defensie. Natuurlijk. Dat is noodzakelijk. Maar dat is niet voldoende. Want, om generaal-majoor Sillen van de NLDA te parafraseren: “Defensie kan een slag winnen, de strijd kan alleen worden gewonnen door een sterke samenleving.”

Breda is natuurlijk slechts een klein stipje op de wereldkaart. De internationale spanningen keren we niet. Maar we kunnen wel bijdragen aan die noodzakelijke investeringen in een sterke, veerkrachtige samenleving.

Een samenleving die niet bij de eerste tegenwind uit elkaar valt. Maar waarin we de kracht hebben om ook in moeilijke tijden voor de ander op te blijven komen. Naast de ander te gaan staan. Naar de ander te blijven omkijken. Omdat die ander dan dat ook kan en wil blijven doen als het om jou gaat.

Een veerkrachtige samenleving veronderstelt lotsverbondheid. Jouw lot gaat mij ook aan. Net zoals mijn lot jou aangaat. Zodat we dus voor elkaar opkomen en niet wegkijken als de ander in de problemen komt.

Lotsverbondenheid vereist bruggenbrouwers.

Bruggenbouwers die uiteenlopende meningen verbinden, zodat we zien waar we elkaar weer weten te vinden in plaats van elkaar verketteren.

Bruggen slaan tussen bevolkingsgroepen. Tussen uiteenlopende culturen, zodat we elkaar beter kunnen begrijpen en van elkaar kunnen leren.

Bruggen slaan tussen levensstijlen, waardoor we elkaar niet hoeven te bestrijden, maar elkaar in onze waarde laten. Waardoor iedereen in Breda zich echt vrij kan voelen.

Ik weet het. Bruggen bouwen is moeilijk. Veel moeilijker dan het bouwen van muren, waarin niet de lotsverbondenheid maar de afkeer en afgunst worden gestimuleerd. Maar de geschiedenis laat zien wat het resultaat hiervan kan zijn als de symfonie van de haat het wint. Laten we daarvan leren.

En samen ervoor zorgen dat we een symfonie laten klinken die die van de haat overstemt. Dat lukt alleen als in die symfonie iedereen zijn plek kan vinden en zijn eigen deuntje mee kan blazen.  

Laten we hier als Breda zien dat dat die symfonie veel beter klinkt. 
Zodat we laten zien dat een veerkrachtige samenleving Breda echt samenbrengt.

Ik dank u voor uw aandacht.